Rauði krossinn og hælisleitendur

 Upphafið að starfi Rauða kross Íslands að málefnum hælisleitenda
Upphafið af afskiptum Rauða kross Íslands að málefnum hælisleitenda má rekja aftur til ársins 1987 að ríkisborgari Afríkuríkis snéri sér til Rauða kross Íslands og óskaði hælis á Íslandi. Tók Rauði krossinn að sér að tala máli hans gagnvart stjórnvöldum. Mál þetta endaði þannig að fyrsti hælisleitandinn fékk dvalarleyfi á Íslandi. Í desember sama ár kom svo hingað til lands fjölskylda frá Kosovo af albönskum uppruna. Kom hún hingað frá Noregi þar sem henni hafði verið synjað um hæli. Lögreglustjórinn í Reykjavík og yfirmaður Útlendingaeftirlitsins höfðu samband við Rauða krossinn og báðu félagið að vera fjölskyldunni innan handar og sögðu jafnframt að fjölskyldan myndi fá dvalarleyfi á Íslandi fljótlega. Árið 1990 komu svo hingað tveir menn frá Bangladess og sögðust vera að flýja ofsóknir stjórnvalda í sínu heimalandi. Þeir fengu dvalarleyfi en stjórnvöld töldu ekki óhætt að senda þá til síns heimalands af ótta við að þeir yrðu fangelsaðir við heimkomu eða yrði jafnvel fyrir einhverju verra. Þeir snéru heim á leið árið 1994 þegar að ástandið hafði batnað í landinu.

Rauði kross Íslands sá um að útvega hælisleitendum húsaskjól, fé til framfærslu auk lágamarks læknisaðstoðar fram til loka árs 2003 þegar að Reykjanesbær tók að sér umönnun hælisleitenda samkvæmt samningi við Útlendingastofnun.

Aukin áhersla á réttindagæslu og málsvarastarf í málefnum hælisleitenda
Samningur Rauða kross Íslands við stjórnvöld  um umönnun hælisleitenda rann út í lok árs 2003 og tók Reykjanesbær við umönnunarhlutverkinu samkvæmt samningi við Útlendingastofnun dagsettum 12. febrúar 2004. Reykjanesbær sér nú um að útvega hælisleitendum húsaskjól, fæði og aðrar nauðsynjar.

Í málefnum hælisleitenda leggur Rauði krossinn nú aukna áherslu á réttindagæslu og málsvarastarf og fylgist þannig með að hver einstakur hælisleitandi fái réttláta meðferð umsóknar sinnar. Skoða mál allra hælisleitenda vandlega og tryggja að enginn sé sendur aftur til heimalands síns ef hans bíða ofsóknir á grundvelli stjórnmála- eða trúarskoðana sinna, kynþátts, þjóðernis, eða ef styrjaldarástand gerir dvöl í landinu lífshættulega.

Rauði krossinn gerði drög að samningi við dómsmálaráðuneytið sem var afhendur fulltrúum ráðuneytisins á fundi þann 7. apríl 2004. Í svarbréfi ráðuneytissins dagsettu 13. apríl 2004 segir að það sé „álit ráðuneytisins að (tillögur Rauða krossins) feli í sér samkomulag milli ráðuneytisins og Rauða kross Íslands og að ekki séu efni til að gera um þessi málefni annan sérstakan samning. ... Með vísan til þess, sem fram kemur í tillögum yðar (þ.e. Rauða krossins), að Rauði kross Íslands hefur gert samstarfssamning við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og að Rauði krossinn er alheimshreyfing sem byggir starf sitt á grundvallarmarkmiðum um mannúð, óhlutdrægni, sjálfstæði, einingu og sjálfboðna þjónustu, fellst ráðuneytið á að heimila Rauða kross Íslands að fylgjast með meðferð mála þeirra sem sækja um hæli hér á landi og aðbúnaði þeirra, m.a. með því að eiga viðræður við umsækjendur í trúnaði.“

Ráðuneytið féllst einnig á að Rauði krossinn gæti komið á framfæri „ábendingum um málsmeðferð, almennt eða vegna einstakra mála, til viðkomandi stjórnvalds og óskað eftir úrbótum þar um, (einnig) að Rauði kross Íslands aðstoði umsækjendur við að leita sér lögmannsaðstoðar þegar ástæða þyki til að mati Rauða krossins og að Rauði krossinn gefi árlega út skýrslu til ráðuneytisins.”  Í svarbréfinu féllst ráðuneytið (gerir engar athugasemdir við það) einnig á að Rauði krossinn geti opnað fjöldahjálparstöð ef til landsins komi stór hópur fólks sem óskar hér hælis. Að fjöldahjálparstöðin yrði opnuð að höfðu samráði við ráðuneytið eða að beiðni þess og að ráðuneytið skuli greiða sem nemi útlögðum kostnaði vegna slíkrar fjöldahjálparstöðvar. Í þessu felst að ráðuneytið og Rauði krossinn geti sérstaklega samið um opnun fjöldahjálparstöðvar að því uppfylltu að hingað komi stór hópur hælisleitenda.

Í samningi Reykjanesbæjar og Útlendingastofnunar er Rauða krossinum tryggður aðgangur að hælisleitendum vegna málsvarahlutverks síns.